Czy rządy mogą zakazać modeli i narzędzi AI? Fable 5 pokazał, że tak

Tak, mogą, i już to zrobiły. 12 czerwca 2026 roku rząd USA nakazał firmie Anthropic odciąć dostęp do modeli Claude Fable 5 i Mythos 5, a firma wyłączyła oba dla wszystkich użytkowników tego samego wieczoru. Państwo nie potrzebuje wyłącznika do internetu, żeby zatrzymać model AI: wystarczy kontrola eksportu, decyzja urzędu ochrony danych, sklep z aplikacjami albo dostawca chmury.

Trzy blokady, które naprawdę się wydarzyły

Najostrzejszy przypadek opisał sam dostawca. Anthropic podał w oświadczeniu, że dyrektywa dotarła 12 czerwca 2026 roku o 17:21 czasu wschodniego i powoływała się na kontrolę eksportu oraz bezpieczeństwo narodowe. Zakazywała dostępu do Fable 5 i Mythos 5 każdemu obcokrajowcowi, w tym obcokrajowcom zatrudnionym w Anthropic i przebywającym w Stanach Zjednoczonych. Firma nie miała sposobu, by sprawdzać obywatelstwo użytkowników w czasie rzeczywistym, więc wyłączyła oba modele dla wszystkich. Według Fortune chodziło o technikę obchodzenia zabezpieczeń Fable 5; Anthropic odpowiedział, że po tysiącach godzin testów nie znalazł uniwersalnej metody złamania modelu. Ograniczenia zdjęto 30 czerwca, Fable 5 wrócił 1 lipca, a dostęp do Mythos 5 dla części amerykańskich organizacji firma przywróciła wcześniej, po zgodzie rządu USA z 26 czerwca. Przebieg tamtych dni rozpisaliśmy w osobnym tekście o wyłączeniu Fable 5 i Mythos 5.

Drugi przypadek to Włochy i DeepSeek. Urząd ochrony danych Garante zapytał firmę o źródła, cele i miejsce przechowywania danych, dając 20 dni na odpowiedź, a otrzymaną odpowiedź uznał za niewystarczającą. Na przełomie stycznia 2025 roku nakazał wstrzymanie przetwarzania danych osób we Włoszech, po czym aplikacja zniknęła z włoskich sklepów Apple i Google. DeepSeek bronił się, że nie działa we Włoszech i przepisy unijne go nie dotyczą; regulator, jak relacjonuje Euronews, uznał to twierdzenie za sprzeczne ze stanem faktycznym.

Trzeci przypadek pokazuje, że blokada nie zawsze ma jednego autora. ChatGPT nigdy nie był oficjalnie dostępny w Chinach kontynentalnych, a w lipcu 2024 roku OpenAI samo odcięło ruch z Chin, Hongkongu i Makau, powołując się na listę obsługiwanych krajów (Radio Free Asia). Rok wcześniej ten sam włoski Garante zatrzymał ChatGPT na terenie Włoch z końcem marca 2023 roku. Usługa wróciła 28 kwietnia, gdy OpenAI dodał informację o prywatności, bramkę wiekową i możliwość wypisania się z trenowania modelu na własnych rozmowach (TechCrunch).

Czym właściwie da się wyłączyć model AI

Rząd rzadko „wyłącza model" jednym przyciskiem. Uderza w dostawcę, bo dostawca ma jedno miejsce, w którym da się wcisnąć stop. Dźwigni jest pięć i zwykle działają razem:

• Kontrola eksportu i bezpieczeństwo narodowe - najszybsza droga, bo nakaz obowiązuje natychmiast, a adresat nie ma czasu na spór. Tak zniknął Fable 5.
• Regulator ochrony danych - RODO pozwala nakazać wstrzymanie przetwarzania danych mieszkańców kraju. Model działa dalej na świecie, tylko nie u Ciebie.
• Sklepy z aplikacjami - usunięcie z App Store i Google Play odcina większość użytkowników mobilnych w kilka godzin, bez wyroku sądu.
• Chmura i moc obliczeniowa - bez procesorów i centrów danych model nie odpowiada. Dźwignia wolniejsza, za to najtrudniejsza do obejścia.
• Blokada sieciowa - filtrowanie ruchu na poziomie kraju, narzędzie ostateczne i najbardziej widoczne.

Im głębiej proces siedzi u jednego dostawcy, tym mocniej odczujesz jego kłopoty. Tę zależność opisywaliśmy przy wyborze między gotowym chatbotem a własnym agentem.

Co zmienia AI Act od 2 sierpnia 2026 roku

Obowiązki dla modeli ogólnego przeznaczenia weszły w Unii 2 sierpnia 2025 roku, ale dla firm istotniejsza jest data o rok późniejsza. Od 2 sierpnia 2026 roku Komisja Europejska i jej AI Office mogą, zgodnie z serwisem informacyjnym Komisji, żądać informacji i dostępu do modelu w celu oceny, wymagać środków ograniczających ryzyko, nakładać kary do 3 procent globalnego rocznego obrotu, a także ograniczyć udostępnianie modelu na rynku, wycofać go lub nakazać jego wycofanie. Komisja zaznacza przy tym, że pierwszym narzędziem ma być techniczny dialog z dostawcą, nie kara.

Dla właściciela małej firmy w Polsce wniosek jest prosty i mało wygodny: spór między Brukselą a dostawcą modelu może się skończyć zniknięciem narzędzia z rynku, na którym pracujesz, choć nikt nie miał do Ciebie żadnych zastrzeżeń. Europa chce zresztą grać w tę grę także z drugiej strony: po amerykańskiej blokadzie pojawiły się próby ściągnięcia dostawców modeli bliżej Europy, a Indie budują własną suwerenną AI na kartach kupionych za granicą.

Druga strona medalu

Ta historia ma drugą stronę i trzeba ją znać, zanim ktoś sprzeda Ci na jej podstawie panikę.

• Blokady bywają krótkie i odwracalne. Fable 5 wrócił po niespełna trzech tygodniach, ChatGPT we Włoszech po czterech. Żaden z tych przypadków nie był trwałym zakazem.
• Regulator też przegrywa. W marcu 2026 roku sąd w Rzymie uchylił karę 15 milionów euro, którą Garante nałożył na OpenAI w grudniu 2024 roku (Reuters). Z opublikowanego później uzasadnienia, relacjonowanego przez PPC Land, wynika, że sąd rozstrzygnął sprawę na właściwości organu: po powołaniu irlandzkiej spółki wiodącym regulatorem dla OpenAI stał się urząd w Dublinie, więc zarzutów merytorycznych sąd w ogóle nie badał.
• Nie znamy pełnych uzasadnień. W sprawie Fable 5 opis zagrożenia znamy z doniesień prasowych i z oświadczeń samej firmy, a firma jest stroną sporu. Gdyby dokumenty rządowe były jawne, ocena mogłaby wypaść inaczej.
• Blokada rzadko jest szczelna, ale to nie jest plan awaryjny. Narzędzia pośredniczące zwykle działają, tylko że firma, która obchodzi ograniczenia dostawcy, łamie regulamin i traci gwarancje dostępności. To ryzyko, nie rozwiązanie.

Co robić, gdy model znika w środku dnia roboczego

Jeśli Twoja obsługa klienta, generowanie ofert albo opisy produktów działają na jednym modelu przez jedno API, blokada nie jest dla Ciebie tematem politycznym, tylko awarią operacyjną. Przerwa trwa od kilku godzin do kilku tygodni, a umowa z dostawcą zwykle nie da Ci nic, bo obowiązek zgodności z prawem i decyzje organów państwowych są w niej wyłączone z odpowiedzialności. Pięć rzeczy, które możesz zrobić w tym tygodniu:

• Spisz, gdzie w firmie działa AI i który dostawca stoi za każdym elementem. Zwykle jest ich więcej, niż się pamięta: chatbot na stronie, narzędzie do treści, wtyczka w CRM, transkrypcje spotkań.
• Wskaż model zapasowy dla każdego procesu, najlepiej u innego dostawcy i z innej jurysdykcji. Coinbase pokazał, że zamiana modelu bywa również tańsza, nie tylko bezpieczniejsza.
• Przetestuj przełączenie na sucho raz na kwartał. Prompt napisany pod jeden model rzadko działa tak samo na innym, a takie sprawdzenie zajmuje godzinę.
• Opisz ścieżkę ręczną: kto przejmuje zapytania, jaki komunikat dostaje klient i jak długo utrzymujecie tryb awaryjny.
• Trzymaj u siebie to, czego nikt nie wyłączy: dane, treści i widoczność własnej strony. Zacznij od audytu GEO i sprawdź, czy modele mają w ogóle skąd Cię cytować.

Blokada modelu jest zdarzeniem, na które nie masz wpływu. Masz wpływ na to, ile Twojej firmy stoi na cudzym serwerze i ile z tego da się wznowić w godzinę.

Te scenariusze przestały być teorią. Opisaliśmy je szerzej w tekstach o premierze i blokadzie Claude Fable 5 oraz Mythos 5, o tym, że sąd uznał odpowiedzialność Google za treść odpowiedzi AI, oraz o tym, dlaczego pierwsze miejsce w Google nie gwarantuje cytowania w AI.

Źródła: Anthropic, oświadczenie o dyrektywie z 12.06.2026, Anthropic, przywrócenie Fable 5 (1.07.2026), Fortune, zakres dyrektywy eksportowej, Al Jazeera, zdjęcie ograniczeń, Euronews, blokada DeepSeek we Włoszech, TechCrunch, powrót ChatGPT do Włoch (28.04.2023), Radio Free Asia, odcięcie Chin, Hongkongu i Makau, Komisja Europejska, AI Act Service Desk: uprawnienia od 2.08.2026, Reuters, sąd w Rzymie uchyla karę dla OpenAI, PPC Land, uzasadnienie wyroku i kwestia właściwości organu.